Bazen bir ülkenin başka bir ülkeye ne kadar yakın olduğunu düşünürken dostlukla bağımlılığı birbirine karıştırabiliriz. Tarihî bağlar, ortak kültür, ekonomik ilişkiler veya siyasi iş birlikleri, iki ülkeyi birbirine yakın gösterebilir. Peki, bu yakınlık gerçekten bir bağlılık anlamına gelir mi? İnsanların ülkeler arasındaki ilişkileri algılama biçimi, psikolojinin bilişsel, duygusal ve sosyal boyutlarıyla yakından ilişkilidir.
Hangi ülkeler Türkiye’ye bağlı? sorusunun doğru cevabı, kavramın ne anlama geldiğini açıklamakla başlar. Günümüzde hiçbir bağımsız ülke, sırf Türkiye ile dostane ilişkiler kurduğu, Türk kültüründen etkilendiği veya Türkiye ile ekonomik iş birliği yaptığı için Türkiye’ye bağlı sayılmaz. Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve diğer Türk devletleriyle ilişkiler farklı hukuki ve siyasi özelliklere sahiptir.
Bilişsel psikoloji, insanların bilgiyi nasıl algıladığını, yorumladığını ve zihinsel kategorilere ayırdığını inceler. Ülkeler arasındaki ilişkileri değerlendirirken de benzer zihinsel süreçler devreye girer.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki güçlü tarihî ve kültürel bağlar, iki ülkenin tek bir siyasi yapıya bağlı olduğu düşüncesine yol açabilir. Oysa Azerbaycan bağımsız bir devlettir. İki ülke arasındaki yakınlık, egemenlik ilişkisinden farklıdır.
Benzer biçimde Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan da bağımsız devletlerdir. Türkiye ile Türk Devletleri Teşkilatı gibi platformlarda iş birliği yapmaları, Türkiye’ye bağlı oldukları anlamına gelmez.
Bilişsel psikolojideki kategorileştirme ve doğrulama yanlılığı, bu tür yanlış anlamaları açıklamaya yardımcı olur. İnsanlar bazen mevcut düşüncelerini destekleyen bilgileri daha kolay hatırlar ve kültürel yakınlığı siyasi bağlılık olarak yorumlayabilir.
Sosyal biliş alanındaki araştırmalar, insanların karmaşık siyasi ilişkileri anlamlandırmak için basitleştirilmiş zihinsel şemalardan yararlandığını gösterir. Ancak bu şemalar her zaman gerçeği yansıtmaz. Bir ülkenin dış politikasını değerlendirirken resmî anlaşmalar, anayasal düzen ve uluslararası hukuk gibi somut ölçütlere başvurmak gerekir.
Ülkeler arasındaki ilişkiler yalnızca diplomatik belgelerle algılanmaz. Ortak tarih, dil, gelenekler ve toplumsal hafıza da insanların düşüncelerini etkiler.
Türkiye ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasındaki ilişkiler, duygusal aidiyet ile siyasi statü arasındaki farkı anlamak için önemli bir örnektir. Türkiye, KKTC’yi bağımsız bir devlet olarak tanımaktadır. KKTC’nin uluslararası tanınması ise oldukça sınırlıdır. Bu durum, diğer devletlerle kurulan ilişkilerden farklı bir hukuki ve siyasi bağlam oluşturur.
Bir kişinin kendisini başka bir ülkenin halkına yakın hissetmesi, o ülkenin siyasi otoritesini kabul ettiği anlamına gelmez. , bu ayrımı fark etmeyi ve kişisel duygularla nesnel bilgileri birbirinden ayırabilmeyi destekler.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki dayanışma söylemi, ortak dilsel ve kültürel unsurların insanlarda güçlü bir yakınlık duygusu oluşturabileceğini gösterir. Bununla birlikte, duygusal yakınlık ile devletlerin hukuki statüsü aynı şey değildir.
Psikolojik araştırmalarda grup aidiyetinin dayanışmayı artırabildiği görülür. Ancak bu etki her koşulda aynı değildir. Bazı durumlarda aidiyet duygusu karşılıklı anlayışı güçlendirirken bazı durumlarda diğer gruplar hakkında kalıp yargıları da besleyebilir.
Sosyal psikoloji, bireylerin düşünce ve davranışlarının toplumsal çevreden nasıl etkilendiğini araştırır. Medya, eğitim, aile anlatıları ve siyasi söylemler, insanların Türkiye’nin diğer ülkelerle ilişkilerini yorumlama biçimini şekillendirebilir.
, ülkeler arasındaki yakınlık algısının oluşmasında önemli bir rol oynar. Bir kişi ailesinden, arkadaşlarından veya sosyal medyadan belirli bir ülkenin Türkiye’ye çok yakın olduğunu duyduğunda bu düşünceyi sorgulamadan benimseyebilir.
Örneğin Türk Devletleri Teşkilatı üyeleri arasındaki iş birliği, zaman zaman tek bir siyasi bütünlük gibi yorumlanabilir. Oysa teşkilat, bağımsız devletlerin ortak çıkarlar doğrultusunda iş birliği yaptığı uluslararası bir yapıdır.
Gruplar arası temas üzerine yapılan araştırmaların meta-analizleri, uygun koşullarda farklı gruplardan insanların birbirleriyle iletişim kurmasının önyargıları azaltabildiğine işaret eder. Ancak temasın etkisi her zaman aynı değildir; ilişkinin niteliği, eşitlik koşulları ve toplumsal ortam sonuçları değiştirebilir.
Bu bulgu, ülkeler arasındaki ilişkileri anlamak için de yararlı bir benzetme sunar. Ekonomik, kültürel ve diplomatik temaslar karşılıklı güveni artırabilir, fakat otomatik olarak siyasi bağımlılık oluşturmaz.
Psikolojik araştırmaların önemli bir sınırlılığı da bireylerin tutumlarını inceleyen sonuçların doğrudan devletlerin hukuki statüsünü açıklayamamasıdır. Bir toplumun Türkiye’ye sempati duyması, o ülkenin Türkiye’nin yönetimi altında olduğunu göstermez.
Bu soruya cevap verirken bağımsız devletleri, uluslararası kuruluşları ve özel siyasi statüye sahip bölgeleri birbirinden ayırmak gerekir.
– Azerbaycan: Bağımsız bir devlettir. Türkiye ile güçlü siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilere sahiptir.
– Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC): Türkiye tarafından bağımsız devlet olarak tanınır; uluslararası tanınması sınırlıdır.
– Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Türkmenistan: Bağımsız Türk devletleridir. Türkiye ile çeşitli alanlarda iş birliği yaparlar.
– Diğer dost ve müttefik ülkeler: Türkiye ile NATO, ticaret anlaşmaları veya ikili diplomatik ilişkiler üzerinden yakın ilişkiler kurabilirler. Bu durum onları Türkiye’ye bağlı hâle getirmez.
Dolayısıyla “Türkiye’ye bağlı ülkeler” ifadesi, bağımsız devletler açısından genellikle doğru bir hukuki tanım değildir. İlişkilerin niteliği, her ülkenin siyasi statüsü ve uluslararası hukuk çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Türkiye’nin diğer ülkelerle ilişkilerini psikolojik açıdan değerlendirmek, insanların neden bazı devletleri kendilerine daha yakın hissettiğini anlamamıza yardımcı olur. Bilişsel süreçler sınıflandırmalarımızı, duygular aidiyetimizi, sosyal çevremiz ise düşüncelerimizi etkiler.
Ancak bir ülkenin Türkiye’ye bağlı olup olmadığını belirleyen şey, yalnızca ortak tarih veya toplumsal sempati değildir. Hukuki statü, egemenlik ve resmî siyasi ilişkiler esas alınmalıdır.
Kendimize şu soruları sorabiliriz: Bir ülkeyi Türkiye’ye yakın hissetmemizin nedeni tarih mi, kültür mü, siyasi iş birliği mi? Duygusal yakınlığımız, o ülkenin bağımsızlığı hakkındaki düşüncelerimizi etkiliyor olabilir mi?
Bu sorulara açık fikirle yaklaşmak, hem eleştirel düşünmeyi hem de farklı toplumların kimliğine ve egemenliğine saygı duymayı kolaylaştırır.